თუშეთი არის მიუვალი, მაღალმთიანი რეგიონი ჩრდილო-აღმოსავლეთ საქართველოში, რომელიც მდებარეობს კავკასიონის ჩრდილოეთ კალთებზე, ზღვის დონიდან 1,900-დან 4,490 მეტრამდე სიმაღლეზე. ეს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარე, რომელიც ესაზღვრება ჩეჩნეთსა და დაღესტანს, რჩება ევროპის ერთ-ერთ ყველაზე იზოლირებულ დასახლებულ ლანდშაფტად. იგი ხასიათდება ხელუხლებელი ალპური მდელოებით, არყისა და ფიჭვის ტყეებით, რომლებიც განსაკუთრებულ სიმაღლეზე (2,650 მეტრამდე) ხარობს, პირიქითა და თუშეთის ალაზნის მიერ გაჭრილი ღრმა ხეობებით და კულტურით, რომელიც საუკუნეების მანძილზე ჩამოაყალიბა ტრანსჰუმანსმა და გადარჩენისთვის ბრძოლამ დასახლებული სამყაროს კიდეზე.
მკვიდრი თუშები ისტორიულად ოთხ ძირითად თემად იყოფოდნენ: წოვა, გომეწარი, პირიქითა და ჩაღმა. მათი ცხოვრების წესი ეფუძნება ტრანსჰუმანსს — მომთაბარე მესაქონლეობის უძველეს ტრადიციას, რაც გულისხმობს 200-300 კილომეტრიან სეზონურ მიგრაციას თუშეთის მაღალმთიან საძოვრებსა და კახეთის ბარის საზამთრო საძოვრებს შორის. ეს ყოველწლიური მოგზაურობა მიჰყვება 4-4-4 თვიან ციკლს (4 თვე თუშეთში, 4 თვე მიგრაციის გზებზე, 4 თვე საზამთრო საძოვრებზე ზემო ალვანში, ქვემო ალვანსა და შირაქ-სამუხის ველზე), რის გამოც თუშებს ხშირად „სამი მიწის ტომს“ უწოდებენ. მწყემსებს თან ახლავს ქართული ნაგაზები და გამძლე თუშური ცხენები, რომლებსაც ათიათასობით ცხვარი, ათასობით მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვი და ასობით ცხენი გადაჰყავთ სახიფათო უღელტეხილებზე.
თუშეთში მოხვედრა ლეგენდარულ სირთულესთანაა დაკავშირებული. რეგიონი დანარჩენ საქართველოსთან მხოლოდ აბანოს უღელტეხილით არის დაკავშირებული — ეს არის 2,826 მეტრზე აღმართული გრუნტის გზა, რომელიც მსოფლიოს ერთ-ერთ ყველაზე სახიფათო მარშრუტად ითვლება, ვიწრო ბილიკებით, ციცაბო აღმართებით, მკვეთრი მოსახვევებით და მოაჯირების გარეშე. გზა გახსნილია მხოლოდ ივნისის დასაწყისიდან სექტემბრის ბოლომდე ან ოქტომბრის შუა რიცხვებამდე, თოვლის მიხედვით. წლის დანარჩენი რვა-ცხრა თვის განმავლობაში თუშეთი სრულად მოწყვეტილია სამყაროს და ერთადერთი კავშირი ვერტმფრენია. ამ ექსტრემალურმა იზოლაციამ შემოინახა თუშური კულტურის გასაოცარი სისუფთავე.
რეგიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა განსახიერებულია შუა საუკუნეების ქვის კოშკებსა და ციხე-სოფლებში, რომლებიც აშენებულია შუა საუკუნეებიდან XVIII საუკუნემდე ადგილობრივი მასალებითა და მშრალი წყობით. ეს თავდაცვითი ნაგებობები 3-დან 5 სართულამდე აღწევს, გლუვი კედლებით (ცოცვის აღსაკვეთად) და სათოფურის ფუნქციის მქონე ვიწრო სარკმლებით. სოფლები: ომალო, დართლო (გამოცხადებულია არქიტექტურულ ნაკრძალად) და შენაქო ტრადიციული მთიანი არქიტექტურის ცოცხალი მუზეუმებია. ომალოში მდებარეობს XVI საუკუნის კესელოს ციხე, რომელიც ომიანობისას კოლექტიურ თავშესაფარს წარმოადგენდა.
თუშეთის სულიერი ლანდშაფტი განისაზღვრება „ხატებით“ — წმინდა სალოცავებით, სადაც ქრისტიანული რწმენა და წინარექრისტიანული წარმართული ტრადიციები ერთმანეთს ერწყმის. თითოეულ სოფელს ჰყავს თავისი ადგილობრივი ღვთაება და ამ სალოცავებთან ქალების (განსაკუთრებით შვილოსნობის ასაკში მყოფთა) მიახლოება აკრძალულია. უმთავრესი სალოცავია ლაშარი, რომელიც ჩიღოს თავზე მდებარეობს.
კულტურული ცხოვრების მწვერვალია „ათენგენობა“ — ზაფხულის სადღესასწაულო ციკლი, რომელიც აღდგომიდან 100 დღის შემდეგ იწყება და ორ კვირას გრძელდება. თითოეული სოფელი რიგრიგობით მასპინძლობს დღესასწაულს, სადაც „შულთა“ (წილისყრით არჩეული მასპინძელი) ხარშავს რიტუალურ ლუდს — ალუდს. რიტუალები მოიცავს მსხვერპლშეწირვას, დოღს და უნიკალურ „კორბეღელას“, სადაც ხუთი მამაკაცი ერთმანეთის მხრებზე დგომით ცოცხალ კოშკს ქმნის, რაც სიმბოლურად საჯარო სივრციდან სალოცავში ასტრალური ნათების გადატანას ნიშნავს.
თუშური სამზარეულო მეცხოველეობის ეკონომიკას ასახავს. გუდის ყველი, რეგიონის ყველაზე ცნობილი პროდუქტი, მწიფდება ცხვრის ან ხბოს ტყავის გუდაში, რაც მას მძაფრ და გამორჩეულ არომატს სძენს. ეს ტექნიკა აღიარებულია საქართველოს არამატერიალურ კულტურულ მემკვიდრეობად. ასევე აღსანიშნავია კალტი, კოტორი (თუშური თხელი ხაჭაპური) და თუშური ხინკალი, რომელიც ძირათი შეზავებული ცხვრის ან საქონლის ხორცით მზადდება.
თუშეთის დაცული ტერიტორიები (ეროვნული პარკი, ნაკრძალი და დაცული ლანდშაფტი) 113,660.2 ჰექტარზეა გადაჭიმული და ინახავს კავკასიის 230 ენდემურ მცენარეს, ჯიხვს, არჩვს, ნიამორსა და მთის არწივს. მთა-თუშეთი UNESCO-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის საცდელ სიაშია. მიუხედავად ტურიზმის ზრდისა და თანამედროვე გამოწვევებისა, თეთრი ფარებით მოფენილი მწვანე კალთები კვლავ რჩება საქართველოს უკანასკნელი დიდი სამწყემსო ცივილიზაციის მარადიულ სიმბოლოდ.
