სვანეთი არ არის უბრალოდ რეგიონი — ეს ვერტიკალური სამყაროა, ქვისა და ყინულის ციხესიმაგრე, სადაც ევროპის უმაღლესი მწვერვალები შუა საუკუნეების მთის ცივილიზაციის უკანასკნელ ნაშთებს იცავენ. ჩრდილო-დასავლეთ საქართველოს კავკასიონზე გადაჭიმული ეს იუნესკო-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის ლანდშაფტი 800-დან 5000 მეტრამდე სიმაღლეებს მოიცავს. აქ ბატონობენ კავკასიონის ათი უმაღლესი მწვერვალიდან ოთხი: შხარა (5201მ), ჯანღა (5059მ), თეთნულდი (4858მ) და ორთავიანი უშბა (4710მ), რომლებიც ჰორიზონტს მყინვარული სიდიადით გადაჰყურებენ.
სვანები, რომლებიც საუბრობენ ქართულის მონათესავე ენაზე (რომელიც ძვ.წ. II ათასწლეულში გამოეყო საერთო ქართველურ ფუძე-ენას), ამ მთებში ბრინჯაოს ხანიდან ცხოვრობენ. ქრისტიანობა აქ V საუკუნეში შევიდა, თუმცა სვანეთის გეოგრაფიულმა იზოლაციამ — წელიწადში ექვსი თვე თოვლით დაფარული და მხოლოდ რთული უღელტეხილებით მისადგომი — შემოინახა სინკრეტული კულტურა, სადაც მართლმადიდებლური ლიტურგია თანაარსებობს წინარექრისტიანულ წეს-ჩვეულებებთან და წმინდა სალოცავებთან (ხატი).
რეგიონის სავიზიტო ბარათი კოშკებია: 3500-მდე ქვის თავდაცვითი ნაგებობა მიმოფანტულია ზემო და ქვემო სვანეთში. უმეტესობა აგებულია საქართველოს ოქროს ხანაში (IX-XII სს.), თამარ მეფის დროს. ეს 3-5 სართულიანი ნაგებობები ორმაგ ფუნქციას ასრულებდა — იცავდა მოსახლეობას გარე მტრისგან (მონღოლები, სპარსელები, ოსმალები) და შიდა სისხლის აღების ტრადიციისგან. მხოლოდ სოფელ ჩაჟაშში 200-ზე მეტი კოშკია შემორჩენილი, რის გამოც ზემო სვანეთი 1996 წელს იუნესკო-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შევიდა.
სვანეთის როლი, როგორც საქართველოს „ფორტ ნოქსისა“, ლეგენდარულია. შემოსევების დროს ქართველი მეფეები — მათ შორის თამარ მეფე, რომელსაც უკგულში საზაფხულო რეზიდენცია ჰქონდა — მთებს ანდობდნენ სამეფო განძს: 897 წლის ადიშის ოთხთავს, X-XI საუკუნეების ვერცხლის ხატებს, ოქროს ჯვრებსა და წმინდა ნაწილებს, რომლებიც დღეს მესტიის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმშია დაცული.
ოქროს საწმისის მითიც აქ პოულობს მეცნიერულ ახსნას. ძველი და თანამედროვე სვანები მდინარეებიდან ოქროს მოპოვებას ცხვრის ტყავის საშუალებით ახდენდნენ; ხშირი მატყლი იკავებდა ოქროს ქვიშას, რაც ტყავს ოქროსფერს ხდიდა — ეს ტექნიკა აღწერილი აქვთ სტრაბონს, პლინიუსსა და აპიანეს. თანამედროვე გეოლოგიური კვლევებიც ადასტურებს ოქროს არსებობას სვანეთის მდინარეებში.
ცხოვრება სვანეთში ძველ სეზონურ რიტმს მიჰყვება. ზამთრის იზოლაცია (დეკემბერი-აპრილი) თოვლის 5-მეტრიანი საფარით სოფლებს კვირაობით წყვეტს გარე სამყაროს. გადარჩენისთვის აუცილებელი იყო კუბდარი (უხორცის ღვეზელი, კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი), მარილწყალში გამოყვანილი ყველი და კარტოფილის მარაგი. ტრადიციული მაჩუბი ოჯახებსა და პირუტყვს ერთად იტევდა ზამთრის სითბისთვის. ლამპრობა (თებერვალი) წინარექრისტიანული დღესასწაულია, სადაც ანთებული არყის ხის ტოტებით წინაპრებს პატივს მიაგებენ. კვირიკობა (28 ივლისი) კალას წმინდა კვირიკესა და ივლიტას ეკლესიაში აღინიშნება, სადაც იმართება „საჯილდაო ქვის აწევის“ შეჯიბრი.
სვანური პოლიფონია, ქართული მრავალხმიანობის ნაწილი (იუნესკო), უფრო მუქ და ძველ ჰარმონიებს იყენებს, ვიდრე სხვა კუთხის სიმღერები. ის მეტაფორებით მდიდარი ტექსტებით ინახავს საფრთხის წინაშე მყოფ სვანურ ენას. სამზარეულო ეფუძნება კუბდარს, ჭვიშტარს და სვანურ მარილს — ნივრის, ქინძის, უცხო სუნელის, წიწაკისა და სხვა სანელებლების უნიკალურ ნარევს.
სვანეთში შესვლა ნიშნავს იმპერიების წინააღმდეგ მებრძოლ ცივილიზაციასთან შეხებას, რომელმაც საუკუნეების მანძილზე შეინახა სამეფო განძი და ჩამოაყალიბა იდენტობა, რომელიც მყინვარებივით მყარია. აქ ყოველი კოშკი გადარჩენის ისტორიას ჰყვება, ყოველი სიმღერა ათასწლეულების სიმძიმეს ატარებს და ყოველ ცხვრის ტყავში მითიური ოქრო ციმციმებს.
